Denizin Stok Dengesi İçin

T.C. Su Ürünleri Genel Müdürlüğü, deniz ürünlerinde stok dengesini sağlamak amacıyla kültür yetiştiriciliğine destek ve önem vererek avcılık sektörünü stabil tutarken, yetiştiriciliği on yılda iki buçuk kat artırmıştır. Bu destekler deniz stoklarının korunması açısından yararlı olmuştur. Yetiştiriciliğin temeli, denizden ve iç sulardan stoklanan larvaların gelişimini kapsar; bu ürünlerin ekonomiye dönüşü, ticari boyutlara ulaşana kadar bakım ve beslenme gibi belirli bir zaman dilimine yayılan bir sürecin takibini gerektirir.

Kültür yetiştiriciliği, doğaya ve ülkeye kattığı katma değer verileri iyi analiz edildiğinde doğadaki dengeye katkı sağlamaktadır; fakat yetiştiricilik yapılan merkezlerin kapasitelerinin doğadaki üreme stoklarıyla bir tutulması mümkün değildir. Peki bu anlamda ne yapılması gerekiyor?

Su ürünleri ülkemizde her zaman iki kalem olarak ele alınmıştır: avcılık ve yetiştiricilik. Analizler hep bu iki kalemi kapsayan rakamlarla belirlenmiştir. Dünyada bu sistem artık üç kalemde ele alınmaktadır: ondan fazla ülkede ve Lobster Araştırma olarak bizim de içinde bulunduğumuz projelerde, Free Hatchery sistemleri giderek daha çok önemsenmektedir. Bu projeler yetiştiricilik gibi algılansa da sistem bu şekilde işlememektedir; yetiştiricilik kanun ve kurallarının bu projelere uygulanması yanlış bir yaklaşım olur. Bu projeler için yeni kanun maddeleri eklenmeli veya bu projeler kamulaştırılmalıdır.

Free Hatchery, Türkiye'de yetiştiricilikle üretilen tüm ürünlerin toplamından on kat daha fazla ürünün doğaya stoklanmasını sağlar. Büyük arazilerde kurulan sistemlere ihtiyaç duyulmaz; proje yüksek maliyetler içermediği gibi, çok kısa sürede çeşitlilik ve bolluk getirir.

Peki bu sistem nasıl işler? Sistemi ıstakoz türü üzerinden ele alalım. Türkiye deniz ekosisteminde iki tür ıstakoz bulunur: Avrupa ıstakozu ve Amerikan ıstakozu. Her iki tür de Türkiye'de nesli tükenmek üzere olan, ekonomik değeri çok yüksek ürünlerdir. Dünyada olduğu gibi Türkiye'de de ıstakozun ticari boyuta ulaşması dört yıl sürdüğü, dolayısıyla gelir-gider dengesi tutmadığı için klasik yetiştiriciliği yapılamamaktadır.

Dünyadaki avcılık yoluyla ıstakoz üretimi yaklaşık 50.000 tondur; bu üretimin 38.000 tonluk bölümü Amerika ve Kanada tarafından sağlanmaktadır. Takip eden ülkeler İngiltere, Japonya ve Fransa'dır. Sürekli avcılıkla stokların azalması yeni bir sistemin gelişmesine yol açmıştır: anaç ıstakozların on bir ay süren yumurtlama sürecinden geçmesi ve yumurtaların hayatta kalma şansının %0,1 gibi düşük bir oranda kalması nedeniyle, 2009 yılında Lobster Free Hatchery sistemleri devreye girmiştir.

Lobster Free Hatchery sisteminde dişiler karın kısımlarında ortalama 20.000 yumurta taşır. Günde 2–3 kez beslenen yavrular, gelişim aşamasına kadar dört kez kabuk değiştirir. 20 gün sonra yavrular tek tek 140 adetlik tepsilere ayrılarak 27'lik akvaryum aşamasına geçer. 30 günün sonunda tepsiler akvaryumdan alınır ve yavrular doğaya salınır. Bu sistem hayatta kalma oranlarını %50 artırır; tek bir sistem 100.000 yavruyu yetiştirecek kapasiteye sahiptir.